و ذا النون اذ ذهب مغاضباً فظن ان لن نقدر عليه فنادي في الظلمات ان لا اله الا انت سبحانک اني کنت من الظالمين فاستجبنا له و نجيناه من الغم و کذلک ننجي المؤمنين

پنجشنبه، اردیبهشت ۲۰، ۱۳۸۶

سفرهای اکتشافی اروپائیان؛ برتري دريايي اروپا

در حالي که مي توان گفت ارتشهاي اروپايي با دقت و احتياط حريفان خود را انتخاب مي کردند، چنين چيزي را درباره ناوگان آنان نمي توان گفت. توفيقات ارتشهاي کورتس و پيزارو در امريکا عليرغم برتري نظامي حقيقي که اروپائيان در طي قرنهاي پانزدهم و شانزدهم نسبت به ساير جهان داشتند، مربوط به برتري دريايي آنان بود. کشتيهاي اروپايي بر مسيرهاي دريايي مسلط بودند. ممالک محدودي خارج از اروپا وجود داشتند که قادر بودند از لحاظ اقتصادي و مواد اوليه نيروي دريايي بوجود آورند و نگهداري کنند که قابل مقايسه با چيزي که پرتغاليها و اسپانياييها مورد استفاده قرار مي دادند باشد

با اين حال امپراطوري عثماني تنها قدرتي بود که ملتهاي اروپايي براي رويارويي با آن در خشکي يا دريا علاقه اي نداشتند. در واقع چنين گفته شده است که جستجوي پرتغاليها براي يافتن راهي دريايي به آسيا دقيقاً به علت پرهيز نيروهاي نظامي اروپايي از رويارويي با عثمانيان در خشکي انجام شده است. امپراطوري عثماني يک قدرت مبتني بر خشکي بود و برتري دريايي اروپا رو به چالش نکشيد. غلبه دريايي پرتغال در اقيانوس هند به نحو مشخصي بوسيله دو ناوگان کوچک مهاجم ترک در سالهاي 1551-1552 و سپس دوباره در سالهاي 1585-1586 به مبارزه طلبيده شد. در سال 1551 يک رسته تهاجمي به رهبري پيري رئيس، دريادار ترک، متشکل از 23 کشتي گالي مسقط را غارت کرد و قلعه پرتغالي را در ارموس به محاصره گرفت. در سال 1585 يک ماجراجو به نام ميرعلي بيک با يک کشتي نظامي ضعيف توانست پرتغاليها را از تمامي ساحل سواحيلي به استثناي ماليندي بيرون براند و بيست کشتي پرتغالي و مقاديري غنيمت در اختيار بگيرد

از دو قدرت ايبري بيشک پرتغال ضعيفتر بود. پرتغال به اندازه کافي نيروي انساني و ماده اوليه براي حفظ يک ناوگان دريايي بزرگ و پايدار نداشت. سي آر باکسر اشاره مي کند که پرتغال در اوج اقتدار دريايي خود در دهه 1530 بيش از 300 کشتي در اختيار نداشت. فتح يک امپراطوري با تأمين مواد اوليه که به شدت مورد نياز بود به پرتغاليها کمک مي کرد. مثلاً چوب ساج از طريق هند در دسترس بود. متأسفانه کشتيهايي که از چوب ساج هند ساخته مي شدند در حرکت کند و از نظر قيمت گران بودند و جايگزيني آنها به سختي ممکن بود. به اين ترتيب کشتيراني پرتغاليها در آسيا به طور فزاينده اي بوسيله پرسنل آسيايي که تحت نظارت چند کارگزار محدود پرتغالي کار مي کردند انجام مي شد. در واقع مدارکي وجود دارد که چنين مطرح مي کنند که ملوانان پرتغالي آمادگي چنداني براي دريانوردي در درياي سرخ در سال 1539 نداشتند. يک بازرگان به نام دي گو دکاسترو که خود را آماده يک مسافرت مي کرد دريافت هيچ کدام از کاپيتانهاي پرتغالي که در دسترس او هستند با تنگه هاي باب المندب آشنايي ندارند. و شايد مهمتر از اين هيچ يک از اين ملوانان پرتغالي نقشه هاي کافي از آن منطقه در اختيار ندارند و اين باعث شد کاسترو به کاپيتانهاي عرب، گوجراتي و مالابار تکيه کند. آنان از نقشه هاي دريايي خود براي هدايت کشتيهاي اروپايي استفاده مي کردند. عليرغم اين مشکلات جدي، آسيب چنداني بر توانايي پرتغال براي تسلط بر اقيانوس هند وارد نشد. دزدان دريايي ترک، مصري و مالايي در گاليهاي پارويي تهديدي جدي متوجه گاليونهاي بادباني بزرگ و مسلحي که هسته اصلي ناوگان اقيانوس پيماي پرتغال را تشکيل مي دادند، نمي کردند

اين نوشته ترجمه اي از اين متن است

چهارشنبه، اردیبهشت ۱۹، ۱۳۸۶

دین و دینداری؛ چرا؟

اين نوشته را به افتخار ياسر و عليرضا منتشر مي کنم

شايد زماني که دکتر شريعتي در دهه پنجاه براي تبليغ آموزه هاي اجتماعي سياسي اسلام در ايران با خطر ساواک روبرو مي شد و صدها جوان مسلمان انقلابي با اعتقادات آتشين حرکت ميليوني مردم ايران را در انقلاب پنجاه و هفت پيشگامي مي کردند و موضوع دين و اسلام برجسته ترين و محوريترين نقطه عطف اجتماعي سياسي حيات جامعه ايراني بود، احدي هيچ وقت فکر نمي کرد تنها بيست يا سي سال بعد در دهه هاي هفتاد و هشتاد، تعداد فزاينده اي از ايرانيان مسلمان با ترديد درباره اهميت و لزوم دينداري با خود خواهند انديشيد، بازرگان در مسيري برخلاف سابقه طولاني فعاليتهاي مدني و سياسي خود از لزوم جدايي دين از سياست دم خواهد زد، ملکيان درباره چگونگي خارج کردن گوهر معنويت از جعبه دين و کنار نهادن نهاد ديني نظريه پردازي خواهد کرد، و سروش در سرگشتگي بين عقل و عشق، دنيا و آخرت و دين وسياست به ترديد و پراکنده گويي خواهد افتاد. بيشک اين چرخش ناگهاني و حيرت انگيز در سايه تأثير فراگير و خيره کننده انقلاب خميني پديد آمد. شايد هنوز بايستي اميدوار و منتظر بود تا با گذر زمان تأثير اين پديده تاريخي بيشتر و بيشتر از لابلاي درخشش مبهوت کننده فعلي آن هويدا و قابل لمس و بررسي شود

آيا اگر هنوز ايران تحت حاکميت پهلوي بود و دغدغه هاي ديني مردم مورد بي اعتنايي قرار داشت امکاني براي ابراز ترديد درباره کارکرد اجتماعي سياسي اسلام وجود مي داشت؟ يا اين که تنها بعد از عملي شدن حکومت مسلمانان، تأمل درباره کيفيت حکومت جامعه اسلامي موضوعيت پيدا مي کند؟ اگر ايرانيان هنوز در ايران شاهد رفت و آمد و تسلط بيگانگان بر مصادر امور گوناگون اجتماعي سياسي اقتصادي جامعه خود مي بودند به اندازه امروز نسبت به عامل دين که عنصر اجتماعي و تاريخي پيوند دهنده آنها بوده است، براي همگرايي حول اسلام در جهت مقابله با نفوذ بيگانه دچار ترديد مي بودند؟ انقلاب اسلامي با اخراج عامل بيگانه و آزادسازي انديشه بومي ايراني و مطرح کردن دين در سطح اجتماعي سياسي اين امکان را به ايرانيان داد تا درباره دين به نحوي آگاهانه پرسشگري کنند و مسير تکامل و توسعه اجتماعي سياسي دين را در پيش گيرند

اکنون تحت تأثير انقلاب اسلامي و در شرايط زندگي امروز درباره دين چگونه مي توان انديشيد؟ دينداري چه تأثيري در زندگي روزمره ما دارد؟

آيا دين براي ما ابزاري براي يادآوري گزاره هاي اخلاقي متعالي در قالب پاره اي روايات تاريخي آشنا از زبان عالمان و متون سنتي ديني است؟ دين اين است که تکرار کنيم حضرت محمد چنين گفت و حضرت علي چنان کرد؟ فلان صحابي چه گفت و فلان گروه تابعين چه کردند؟ آيا دينداري ما عبارت است از سخن گفتن و افتخار کردن و مقدس شمردن گروهي از حوادث و شخصيتهاي تاريخي برگزيده که متعلق به دوره زماني و موقعيت مکاني مشخص بوده اند؟ نقل مقايسه هاي تاريخي و قضاوت در دعواهاي تاريخي چقدر در زندگي امروز ما مي تواند صاحب اثر باشد؟ اين داستانها و حوادث و برخوردها شايد در زمان خود درخشان بوده است و ما چون آنها را در زمينه و بستر تاريخي خودشان ببينيم از درک روح متعالي اخلاقي و معنوي تنيده در آن به شوق مي آييم ولي در شرايط متفاوت زمان ما اين روايات و متون مرده و تاريخي به خودي خود معني دار و قابل استفاده نيستند. در دنياي متزاحم و زندگي تخصصي و جامعه آشفته و رنگارنگ امروز چنين داستانهاي ساده و رويکردهاي ابتدايي به مسائل اجتماعي وزني ندارند و گم مي شوند. اگر در يک موقعيت اجتماعي، دغدغه مذهبي ما حکم کند که بايستي رفتار خاصي داشته باشيم هزار و يک فاکتور گوناگون ديگر هم هستند که انبوهي از ملاحظات و الزامات متفاوت را به ما معرفي مي کنند. و عملاً چنان مي شود که قرنها ديده ايم و امروز مي بينيم در زندگي واقعي الزامات و اقتضائات گريزناپذير زمان تعيين مي کنند فرد و جامعه چگونه رفتار کنند و آن متون و روايات تاريخي تنها در حجله طلاب و مجلس درس حوزه نقل مي شود و در فضاي عمومي جامعه و روش زندگي فردي افراد تأثيري ندارند. اين روش دينداري شايد مناسب جوامع اوليه و محدود و روستايي باشد اما در زندگي رقابتي و متصادم شهري جوامع بزرگ و توسعه يافته نقل روايات تاريخي و برداشتها و رويکردهاي سنتي گرهي نمي گشايند. چگونه عده اي محدود از متنها و داستانهاي مرده تاريخي مي توانند براي زندگي جاري و زنده ما برنامه و طرحي قابل اجرا و جامع ارائه کنند؟ افلا يرون الا يرجع اليهم قولا و لايملک لهم ضرا و لا نفعا؟

آيا وابستگي ما به دين از نوع وابستگي نوستالژيک به خاطرات فردي و جمعي زندگي امروز و گذشته ماست؟ دينداري ما تداوم عادات رفتارهاي فردي و اجتماعي است که از اطرافيان و محيط به ارث برده ايم؟ دينداري ما اظهار دلبستگي به فلان روحاني پاک سرشت و فلان مرد اخلاقي و معنوي و فلان جمع ديني است؟ آيا ما از علاقه مند بودن به رفتن به حرم امام رضا و شرکت در مراسم عزاداري محرم يا احياي شبهاي قدر، و تکرار نمازهاي يوميه و روزه هاي ماه رمضان تعبير به دينداري مي کنيم؟ اين رسوبات ذهني و عادات رفتاري چه ارزش و معنايي مي توانند داشته باشند که دينداري خود را برمبناي آن تعريف کنيم؟ چرا اسم اين علائق عاطفي و دغدغه هاي نوستالژيک سنتي را دينداري گذاشته ايم؟

آيا دين براي ما در اين دنياي مکانيکي و برونگرا، پلي به سوي درون و معنويت و خلسه روحاني است؟ آيا دينداري ما براي بريدن از تزاحم و تشويش دنياي بيرون و برقراري ارتباط با روح يگانه و بلند زندگي و هستي است؟ اين افيون آرامش بخش دوره اي و فردي بر دنياي بيرون و زندگي عيني ما چگونه تأثيرگذار تواند بود؟ اين که لحظاتي بر واقعيات بيرون چشم ببنديم و در آرامش درون سير کنيم چه تأثيري بر روند حقيقي زندگي و سرنوشت ما مي تواند داشته باشد؟ حتي يک ديدگاه فردي فراگير معنوي از دنيا و امور زندگي هم مشکلي حل نمي کند. اين که بر يک بلندي و جايي خارج از اين دنيا و در آرامشي عميق، بتوانيم شاهد جنب و جوش آشفته و بي معناي آدميان باشيم، در عمل نه زندگي ما را بهبود مي دهد و ارضا مي کند و نه بر احوال دنيا فايده اي مي بخشد. آيا دينداري ما راهي به سوي اين معنويت فردي است تا با چشم بستن بر ناراستيها و ناملايمات دنياي واقعي و با سير در دنياي دروني و ذهني خود، دغدغه ها و عقده هاي فروخورده خود را درباره يک زندگي بهتر به نحوي مصنوعي مرهم نهيم؟ از اين گريز از واقعيات دنيا و بازي ذهني معنوي چه به دست خواهد آمد؟ چرا با پل زدن به معنويت، ناتواني و سکوت خود را درباره دنياي بيرون توجيه مي کنيم و مي پوشانيم؟

سفرهای اکتشافی اروپائیان؛ پيشرفتهاي فني در کشتي سازي و دريانوردي

کشتيهايي که در دوران اوليه دريانوردي اروپائي مورد استفاده بودند بارکاس و بارينل خوانده مي شدند اما بادبانهاي چهارگوش آنها نامناسب بودند و کشتيها به کندي به بادها پاسخ مي دادند. يک دليلش اين بود که اين کشتيها براي عملکرد مناسب بادبانهايشان نياز داشتند نسبت به باد لااقل زاويه اي معادل 67 درجه داشته باشند. به اين ترتيب براي اين کشتيها زماني که در جريان يک باد در حال حرکت بودند اگر کاملاً ناممکن نمي بود، لااقل مشکل مي بود که به طرفين بچرخند. پرتغاليها به زودي دريافتند نوع جديدي از کشتي با بادبانهايي جديد مورد نياز است. پرتغاليها کشتيهاي جديد خود را بر مبناي اين اصل طراحي کردند و نتيجه آن کشتيهايي به نام کاراولا بود که سکاني محور دار داشته و نمونه هاي اوليه آنها دو تا سه دکل با بادبانهاي سه گوش داشتند. نمونه هاي بعدي اين کشتي چهار دکل داشت که دکل چهارم در جلو و در نزديکي قوس قرار مي گرفت و بادباني چهارگوش داشت. دو تا از سه کشتي که کريستوفر کلومبوس سفر سال 1492 خود را با آن انجام داد کاراولهايي به نامهاي نينا و پينتا بودند


تا پايان قرن پانزدهم براي کنترل بهتر کاراول بادباني ديگر به نام بادبان حصيري بر روي قوس حصيري نصب شد. علاوه بر اين پيشرفتهايي در مقاوم سازي و قدرت طنابها در نتيجه دسترسي به مواد اوليه جديد پيش آمده بود و اين به آن معني بود که ملوانان خواهند توانست بادبانهاي چهارگوش را بسيار بهتر کنترل کنند. در نتيجه تعداد خدمه اي که لازم بود تا کشتي را اداره کنند کاهش يافت. سازندگان کشتي همچنين از بهترين کرباس براي بادبانها چه از جنس پنبه و چه از جنس کتان که از طريق بازرگانان ژنو و مارسي به دست مي آوردند استفاده مي کردند تا دوام محصول را افزايش دهند


علاوه بر تغييراتي که در اصل ساختمان بادبانهاي کشتيهاي پرتغالي بوجود آمد سازندگان دريافتند پايداري عرشه کشتي نيز بايستي تقويت شود. در زمان کشتيراني در طوفان يا در اعماق دريا اين که کشتي در برابر نفوذ آب مقاوم باشد اهميت اساسي دارد. قطعات چوبي عرشه در کاراولها لبه به لبه يکديگر قرار گرفته بودند (فاصله اي بين قطعات وجود نداشت) و با پاره هاي الياف کنف درزگيري شده و با لايه اي از قير پوشانده شده بودند. دريچه هايي که به ملوانان اجازه مي داد به زير عرشه بروند و راه پله هاي ارتباطي از يک عرشه به ديگري حتي الامکان کوچک شده بودند تا مقاومت کشتي را در برابر آب افزايش دهند. از لحاظ ساختماني بدنه کشتي با استفاده از تيرهاي چوبي تقويت شدند که در واقع قطعات بزرگتر چوبي بودند که در پهلوهاي کشتي نصب مي شدند و تا حدود زيادي مانند سپرهاي خودرو عمل مي کردند. اين تيرها براي برخوردهاي کشتي با لنگرگاه در هنگام بارگيري و بارگذاري در بندر عملکرد ضربه گير داشتند


درحالي که يک بادبان چهارگوش بر محور دکل قرار مي گرفت و با استفاده از طناب به سادگي به سمت مورد نياز چرخانده مي شد، براي تغيير مسير دادن کشتي چرخاندن پايه يک بادبان سه گوش (که در پشت دکل قرار داشت) در هنگام وزش باد قدرت زياد و تعداد زيادي خدمه نياز داشت. اگر به طور اتفاقي در حين اين عمليات بادبان پاره مي شد اين خطر وجود داشت که کشتي به پهلو سقوط کند


تغييراتي که در خود کشتيها داده مي شد تنها مشکلاتي نبودند که از سوي دريانوردان اظهار مي شدند. حداقل چيزي که درباره روشهاي دريانوردي در اين سفرهاي اوليه مي توان گفت اين بود که بسيار بدوي بودند. براي تخمين سرعت کشتي به يکي از خدمه کشتي دستور داده مي شد قطعه اي چوب را از يک طرف کشتي به داخل آب بيندازد. تخمين اين که کشتي قبل از اين که قطعه چوب به سطح آب برسد چقدر جلو رفته است به تعيين سرعت کشتي کمک مي کرد. اين روش بعداً به صورت متصل کردن يک شيئ شناور چوبي به يک ريسمان که در فاصله هايي مشخص شده گره خورده بود تغيير يافت. زماني که شناور چوبي از روي عرشه پرتاب مي شد سرعت کشتي از طريق شمارش گره هايي که از دست ملوان نگه دارنده ريسمان مي گذشتند اندازه گيري مي شد. اين روند در نهايت منجر به سنجش سرعت کشتي براساس گره دريايي شد. به طور عمده يک کاپيتان خوب بايستي براي تعيين موقعيت کشتي روي ابزار اندازه گيري سرعت، شناخت خود از مسير سفر و نظريات راهنمايان خود تکيه مي کرد


بيشتر کشتيها مجهز به يک قطب نماي مغناطيسي بودند که در عرشه کشتي در محل مخصوص نگه داري مي شد. اين جايگاه در شب بوسيله چراغي که با روغن زيتون مي سوخت روشن مي شد. هرچند استفاده از قطب نما وسيع بود اما بيشتر کاپيتانها نمي دانستند چرا سوزن آن به سمت شمال مي ايستد. در واقع بسياري از کاپيتانها ترجيح مي دادند وجود قطب نما را در عرشه کشتي محرمانه نگه دارند زيرا ممکن بود خدمه خرافاتي کشتي فکر کنند کشتي بوسيله نيروهاي شيطاني هدايت مي شود. ساعت شني وسيله ديگري بود که بر عرشه کشتي تنها وسيله قابل اطمينان اندازه گيري زمان بود، به شرطي که يکي از خدمه با گرم کردن ساعت شني بوسيله چراغ که باعث حرکت سريعتر شن مي شود در صدد کوتاهتر کردن زمان کشيک خود نمي بود


البته مهمترين وسيله دريانوردي که در اختيار ملوانان بود استلا ماريس (اسطرلاب) بود. ملوان با نگه داشتن اسطرلاب در برابر چشم خود و نگاه کردن در امتداد قطر آن مي توانست ارتفاع ستاره شمالي را از روي مقياس بخواند. به عنوان مثال اگر ستاره چهل درجه بالاتر از افق قرار مي داشت ملوان مي دانست که در حدود عرض جغرافيايي چهل درجه شمالي قرار دارد. اگر ستاره سي درجه بالاي افق اندازه گيري مي شد ملوان مي دانست که در حدود عرض جغرافيايي سي درجه شمالي قرار دارد و به همين ترتيب. ربع دايره که يک چهارم يک دايره بود و لبه منحني آن از يک تا نود درجه بندي شده بود وسيله اي شايع بود که در تعيين عرض جغرافيايي کمک مي کرد. لبه هاي مستقيم آن در هر انتهاي خود سوراخهاي ريزي براي نگاه کردن داشت. يک نخ متصل به شاقول از بالا به آن وصل شده بود. دريانورد سوراخهاي ريز را به سمت ستاره قطبي نگه مي داشت و شاقول به طور مستقيم بر روي درجات لبه مدور در يک نقطه مشخص آويزان مي شد. اين درجه ارتفاع ستاره را براساس عرض جغرافيايي مشخص مي نمود


دريانوردان پرتغالي زماني که به بخشهاي نزديک به استوا سفر کردند در ارتباط با اين سيستم با مشکلاتي پيش بيني نشده روبرو شدند. آنان به زودي دريافتند زماني که ستاره شمالي به افق شمالي نزديکتر مي شود تعيين دقيق عرض جغرافيايي مشکلتر مي شود. به اين ترتيب ملوانان به جاي دريانوردي براساس ستاره شمالي به معناي تقريباً دقيق کلمه براساس موقعيت خورشيد عمل کردند. راننده کشتي با نگاه کردن و اندازه گيري کردن ارتفاع خورشيد نيمروز مي توانست عرض جغرافيايي کشتي را تعيين کند و با استفاده از جداول مي توانست فاصله و جهتي را که بايستي تا رسيدن به مقصد مورد نظر باشد مشخص کند


مشکل تعيين طول جفرافيايي به نحو مطلوب طي اين دوره حل نشد. تنها در قرن هيجدهم بود که با اختراع زمان سنج يک راه حل پيدا شد. تا آن زمان بيشتر ملوانان براساس تخمين و گمان عمل مي کردند. اين به ان معني بود که راننده کشتي بايستي سرعت کشتي را با استفاده از ريسمان متصل به شناور چوبي تخمين مي زد. و زمان بوسيله ساعتهاي يک دقيقه اي اندازه گيري مي شد. ترکيب اين اطلاعات با جهت دانسته شده قطب نما براي تعيين ميزان پيشرفت کشتي در امتداد خطوط طول جغرافيايي کمک کننده بود. زمان، فاصله و جهت هر زمان که کشتي در نتيجه جهت باد مسير خود را عوض مي کرد اندازه گيري مي شد. اين نقشه حرکت شکسته و قطعه قطعه با استفاده از صفحه عرضي محاسبه مي شد. اين تخمين و گمان همچنين شامل مشاهده اطراف هم بود. اشکال ابرها و الگوها و جهتهاي امواج و نيز پرندگان و اجسام شناور بر روي آب همگي در تخمين مورد توجه قرار مي گرفتند. مشخص است که اين تخمين و گمان روندي پيچيده داشت و براي ملوان در جهت تعيين مسير کشتي روشي کاملاً قابل اطمينان نبود


اين نوشته ترجمه اي از اين متن است


زیرنویس: برای این که دوستان دیدگاهی جامعتر از صنایع کشتی سازی اواخر قرون میانه داشته باشند بد نیست تصویر زیر رو هم ببینیم. در این تصویر که از این صفحه اخذ شده کشتی بزرگتر یک جانک غول پیکر چینی و کشتی کوچکتر کاراولیه که کریستوفر کلومبوس درش از راه غرب به سوی هند می رفت. در همین رابطه از آرشیو بازگشت به آینده این مطلب در دسترسه
دریادار مسلمان چینی

سه‌شنبه، اردیبهشت ۱۸، ۱۳۸۶

سفرهای اکتشافی اروپائیان؛ جغرافيا و نقشه کشي

در دوره ابتدايي اکتشافات اروپايي، کاپيتانها به روشهاي دريانوردي ابتدايي و مجموعه اي از نقشه هاي نسبتاً دقيق از مديترانه دسترسي داشتند. اين ترسيمات آبها، خشکيها و بنادر را نشان مي دادند و براساس سيستم مختصات درجه بندي شده نقاشي نشده بودند ولي برمبناي يافته هاي قطب نما و تخمين فاصله ها رسم مي شدند. از اين نظر نقشه کشي بسيار به ستاره شناسي ابتدايي شباهت داشت که در آن محصول کار به نحو متناقضي ناشي از تلاشهاي علمي و متافيزيکي بود. برخي ستاره شناسان از اين جهت خواهان مطالعه ستارگان بودند که به طالع بيني علاقه مند بودند. اين موضوع درباره نقشه کشهايي نيز صدق مي کند که هدف اصليشان کشف آن چيزي که واقعاً وجود دارد نبود. آنها بلکه بدنبال توجيه دنيا براساس دغدغه هاي جانبدارانه مذهبي و فلسفي خود بودند

با اين حال مي توان نکاتي عمومي و محدود درباره نقشه کشي ذکر کرد. اگر ممکن باشد يک تأثيرگذاري عمده را در اين زمينه شناسايي کنيم بيشک بايستي از کلوديوس پتولمائوس يا بطلميوس (سال 130 عصر جاري) و جغرافي دانان عربي که پس از او آمدند ياد کنيم. در سال 151 عصر جاري بطلميوس اثري در ارتباط با نقشه کشي به نام جغرافيا منتشر نمود. دنيا براساس نظر او از ايسلند و جزاير قناري در غرب به سيلان در شرق کشيده شده بود ولي همچنين توده اي از خشکيهاي ناشناخته که در جنوب منطقه شمال آفريقا قرار مي گرفتند و يا در آن سوي هند قرار داشتند مورد اشاره قرار گرفته بود. علاوه بر اين بطلميوس بر اين باور بود که آفريقا با يک توده خشکي ناشناخته جنوبي مرتبط است. اگر اين موضوع درست مي بود بايستي دسترسي به آسيا از طريق دور زدن جنوب آفريقا با استفاده از کشتي ناممکن مي بود. با اين حال براي قرنها نظريات بطلميوس پايه اي هم براي نقشه کشها و هم براي جغرافي دانان باقي ماند. هرچند تغييرات و مشارکتهاي معدود و مهمي از سوي دانشمندان عرب پس از او اعمال شد. از بين ساير تغييرات، تغيير مشخصي که در نظريه بطلميوس درباره جهان اعمال شد در قرن دهم به ظهور رسيد. مسعودي، يک جغرافي دان عرب چنين مطرح کرد که آبراهه اي بين جنوب آفريقا و توده خشکي ناشناخته انتهاي جنوبي جهان وجود دارد. در قرن دوازدهم کار مسعودي بوسيله ادريسي يک جغرافي دان عرب که در خدمت راجر، شاه سيسيلي بود تداوم يافت. مشارکت اصلي ادريسي اين بود که مسافرتهاي معاصران خود را از هر دو جهان مسيحي و مسلمان ثبت نمود و اکتشافات آنان را در نقشه هايي که مي کشيد دخالت مي داد

از اين ميراث فکري دو گرايش همزاد در بين جغرافي دانان و نقشه کشهاي اروپاي فرون وسطي بوجود آمد تا نقشه هايي بکشند که به طور عمومي مي توان گفت هم خيالپردازانه و هم معطوف به واقعيت بودند. از يک سو گرايشي وجود داشت تا از خلقت خداوند طراحي کامل و متقارني ارائه شود که متضمن عقائد متافيزيکي اروپا نيز بود. به عنوان نمونه نقشه قرن سيزدهمي پسالتر جهاني را نقاشي مي کند که مسيح در بالاي آن قرار دارد و اژدهاهايي در زير او و در پايين نقشه در هم شکسته اند. علاوه بر اين در نقشه پسالتر، اورشليم مرکز نقشه بود و به جاي داده هاي جغرافيايي افسانه ها و اسطوره ها نقش شده بودند و به اين ترتيب به طور عمده واقعيت و خيالپردازي با يکديگر مخلوط شده بودند

از سوي ديگر تلاشهايي وجود داشت تا اطلاعات و دانشي که بوسيله سياحان جمع آوري مي شود به درستي نمايانده شود. شايد اين گونه اقدامات بيش از هم بوسيله نقشه ونيزي اوائل قرن چهاردهم متعلق به مارينو سانوتو نمايش داده شده باشد. او تلاش کرده بود از نظريات ايتالياييها درباره سواحل آفريقايي اقيانوس اطلس به عنوان پايه نقشه هاي خود سود جويد. نقشه سانوتو همچنين مسيري دريايي به جنوب آفريقا را نشان مي داد اما اين مسير بيش از آن که موضوعي اثبات شده باشد مبني بر گمان بود. مهمترين مشارکت شاهزاده هنري به جنبه هاي نظري دريانوردي، اراده او براي تمرکز توجه بر نقشه هاي واقعيتر و گزارشات دست اول از از مسافران بود و در عوض جنبه هاي تقارني و الهياتي را که در نقشه پسالتر نشان داده شده بود کنار گذارد

اين نوشته ترجمه اي از اين متن است
زيرنويس) تناقض جالبي که در اين نوشته ديده مي شه اينه که نويسندگان عليرغم اين که به کار مبتني بر مستندات دريانوردي از سوي ادريسي در قرن دوازدهم اشاره مي کنند، همچنان علاقه مندند گذار از عقايد متافيزيکي و اسطوره اي رو در نقشه کشي و جغرافياي اروپا به شاهزاده هنري پرتغالي نسبت دهند. در نوشته هاي قبلي که بيشتر درباره شاهزاده هنري صحبت شده اشاره هاي مشخصي هم به اين موضوع وجود داره که در فتح سيوتا، بندر مغرب مسلمان بود که شاهزاده هنري به نقشه ها و اطلاعات گسترده اي درباره قاره آفريقا دست يافت و طرحهاي بلندپروازانه خودش رو براي گذر از آفريقا ريخت. اين که از چنين اصرار نادرست و متعصبانه اي بر نقش شاهزاده هنري از يک سو و ناديده گرفتن مشارکت مسلمانان در نگاه تجربي و مستند به جهان در مورد نويسندگان چه نتيجه اي بايد گرفت مي تونه موضوع تأملي بيطرفانه باشه

دوشنبه، اردیبهشت ۱۷، ۱۳۸۶

این اپوزیسیون از ذخائر انقلاب است

الف) يکي از نظريات جالبي که در فضاي اجتماعي سياسي ايران کم و بيش شيوع داره اينه که دولت و حکومت، يک طرف و جامعه و مردم در طرف ديگه و در برابر هم قرار دارند. طبق اين نظريه اين دو تا موجوديتي جدا از هم دارند و دولت و حاکميت بنا به دلايلي که چندان روشن نيست هميشه درصدد دشمني با مردمه. به عنوان نمونه به اين جمله از وبلاگ مخلوق نگاه کنيد: جمهوريِ اسلامي اينبار با صراحتِ هر چه بيشتر تلاش دارد تا "اخلاق حکومتي" را به زور باتوم و مشت به شهروندانِ ايراني تحميل کند. تو اين مدت که تو وبلاگها بيشتر گشته ام موارد متعددي از اين تصويرسازي و اين گونه نگرش اجتماعي سياسي ديده ام. استفاده سياسي از اين جداسازي دولت و مردم بيشتر در بين نويسندگان راديکال و خارج از کشور انجام مي شه و در جهت تبليغات عليه دولت موجود و براي تحريک مردم بر عليه حاکميت مورد استفاده قرار مي گيره. اما چنين دوستاني گويا توجه ندارند چنين خط کشيهايي در منطق جامعه شناسانه و روانشناسانه و فرهنگي هيچ معني دار نيستند. دولت و حاکميت از همين مردم برخاسته و تنها تا جايي که مردم باهاش همکاري کنند مي تونه کار خودشو ادامه بده. روش انديشه و رفتار حاکميت و جامعه از قوانين جامعه شناسانه و روانشناسانه واحد تبعيت کرده و در داخل سنت و تاريخ و فرهنگ واحدي عمل مي کنه. البته نبايد هم کتمان کنيم اين تصويرسازيهاي ساده و ابتدايي براي قلم فرسايي هاي ادبي و لفاظيهاي سياسي بسيار به درد بخور و مخاطب پسند هستند. اين که انبوه مشکلات اجتماعي سياسي فرهنگي رو به يک جمع محدود حکومتي فرافکني کنيم و از ريشه هاي مشترک مشکلات که در جان تک تک افراد جامعه ريشه داره و باعث شده همه آحاد جامعه در تمامي مشکلات اجتماعي سياسي صاحب نقشي هرچند کوچک و ناديدني باشند چشم بپوشيم و با يک تصوير ساده و سياه و سفيد کردن قضايا دلمون خوش باشه که با کنار زدن اين عامل واحد نابساماني به سعادت و بهروزي و خوشبختي خواهيم رسيد هم البته وسوسه انگيزه

ب) اپوزيسيون چنان که من تا به حال فهميده ام عملاً تا حدود زيادي متشکل از عده اي از ايرانيانيه که در فضاي اجتماعي سياسي ايران بعد از انقلاب نتونسته اند به فعاليت مورد علاقه شون بپردازند و تصميم گرفته اند از مرزهاي معنايي و جغرافيايي اين سيستم خارج شوند و در فضايي متفاوت به فعاليتهاي خودشون ادامه بدهند. تا اينجاي کار مشکلي وجود نداره اما مشکل از زماني شروع مي شه که اين دوستان مي خواهند درباره جامعه و مردم ايران از خارج از مرزها اظهارنظر و ارزشگذاري کنند و راهکار و توصيه بدهند. يعني بدون اين که خودشون در حيطه مرزهاي معنايي و جغرافيايي ايران زندگي مي کرده باشند درباره مسير حرکت و آينده و سرنوشت ايران مدعي و طلبکار هستند. اين جدايي مرزهاي معنايي و جغرافيايي به انگاره هايي منجر شده که راهي متفاوت از آنچه تاکنون دولت و مردم پيموده اند نتيجه مي ده. اگر مثل مهاجران خيلي از کشورهاي ديگه، افرادي که از کشور خارج مي شوند ادعايي در هدايت و رهبري جامعه نمي داشتند و مثل يک آدم عادي و طبيعي زندگي شخصي خودشونو در شرايط جديد خارج از کشور پي مي گرفتند و نظرات اجتماعي سياسي شونو براي همون کشوري که درش زندگي مي کنند نگه مي داشتند يا لااقل قبول مي کردند اونها تنها بخشي از کليت جامعه ايراني هستند و بايستي دنباله رو و پيگير جريان اجتماعي سياسي ابتدايي و دروني جامعه باشند، شايد چنين مشکلي پيش نمي آمد. اگر از اين جنبه منفي بعضي ايرانيان خارج از مرز که البته عملاً اهميت چنداني در داخل مرزها نداره صرفنظر کنيم، با توجه به تواناييهاي مختلف فکري و علمي فراوان اين دوستان، به واقع مي شه گفت اين اپوزيسيون از پتانسيلها و منابع ارزشمند ايرانه که فعلاً به خوبي مورد توجه و مورد شناخت قرار نگرفته. به عبارتی با ادبیات آيت الله خميني در وصفشون باید گفت که اين اپوزيسيون و اين دگرانديشي از ذخائر انقلاب است

ج) يکي از تعاريف توسعه يافتگي اجتماعي سياسي و از اهداف آموزشهاي مردمي در اين زمينه که از طريق رسانه ها و روزنامه هاي هر کشوري به عنوان يک هدف ملي و جمعي دنبال مي شه، بالا بردن اطلاعات و حساسيت مردم در مسائل اجتماعي سياسيه. اين اقدام در جهت افزايش درک اجتماعي سياسي و احساس تعلق افراد نسبت به جامعه اي که درش زندگي مي کنند صورت مي گيره. متأسفانه در جامعه ما مثل بيشتر فاکتورهاي توسعه يافتگي اين عامل هم از وضعيت خوبي برخوردار نيست. يعني آموزشهاي اجتماعي و سياسي به نحو مناسب و مؤثري ارائه نشده و لايه هاي قابل توجهي از جامعه درک و بينش جمعي خوبي از جامعه اي که درش زندگي مي کنند ندارند. بخش زيادي از مردم احساس تعلق زنده و پويايي نسبت به جامعه ندارند و مشارکت مردمي و جمعي مداوم و سازمان يافته اي در برنامه هاي اجتماعي سياسي جامعه وجود نداره. اما جالب اينجاست که اپوزيسيون براندازانه و معارضه جو برخلاف وعده و وعيدهاي رنگارنگ و عبارات بلندپروازانه در دلسوزي براي مردم و تلاش براي ارتقاي ايران و ايراني، از اين بابت عملکردي کاملاً ضدتوسعه در پيش گرفته. اپوزيسيون و طيف روشنفکري وابسته، از هر امکان تبليغي براي پرهيز دادن مردم از مشارکتهاي اجتماعي سياسي و نااميد کردن اونها نسبت به آينده مملکت استفاده مي کنند. اونها مي کوشند و اميدوار هستند هرچه بيشتر مردم رو از احساس تعلق به نظام اجتماعي سياسي بازدارند. به عبارتي روشنتر اين اپوزيسيون در واقع با سواستفاده از عدم توسعه يافتگي اجتماعي سياسي مردم ايران در صدد فريفتن، متفرق کردن لايه هاي مختلف جامعه و سربازگيري براي جنگ قدرت گروهي خودشه. چنين رويکرد تخريبي و ضدميهني و ضدتوسعه اي از سوي اپوزيسيون تنها تا زماني مؤثر و نافذ خواهد بود که بينش و شناخت اجتماعي سياسي مردم پايين باشه ولي ناگزير با ارتقا و رشد درک اجتماعي سياسي توده هاي جامعه اپوزيسيون معارضه جو و غيرمشارکت پذير ايراني بيشتر و بيشتر به حاشيه و انزوا رانده خواهد شد